KOBIETA I ALKOHOL
dr n. med. Dariusz Wasilewski
Równouprawnienie nie dotyczy alkoholizmu. Mężczyźni piją więcej niż kobiety. U mężczyzn obserwuje się wcześniejszy początek nadużywania alkoholu, większą ilość spożywanego alkoholu, więcej problemów wynikających z uzależnienia oraz powikłań somatycznych picia. Mężczyźni uzależnieni od alkoholu wcześniej niż kobiety umierają, a czas przeżycia od chwili pierwszej hospitalizacji był u nich zwykle krótszy niż u kobiet.
Kobiety próbują dorównać mężczyznom jednak i w tej dziedzinie. Odsetek kobiet uzależnionych od alkoholu wzrasta. Konsumpcja alkoholu wśród kobiet zaczęła się szczególnie zwiększać po II wojnie światowej. We wszystkich krajach, w których upowszechnia się tzw. zachodni styl życia, szybko narasta liczba kobiet uzależnionych, pijących w sposób szkodliwy. Zjawisko to dotyczy również Polski. Rośnie zwłaszcza spożycie alkoholu przez dziewczęta. Odsetek osób uzależnionych wśród obu płci jest wyraźnie zbliżony w przedziale wiekowym 18-24. Z wiekiem różnice stają się bardziej wyraźne. Może to sugerować, że wskaźniki uzależnienia rosną szybciej u kobiet niż u mężczyzn.
Do lat 70. kobiety były prawie wyłączone z badań nad alkoholem zarówno epidemiologicznych, klinicznych, jak i doświadczalnych. Nawet jeśli brały w nich udział, uwaga badaczy skoncentrowana była głównie na mężczyznach. Jednakowoż, w miarę zmiany tego stanu rzeczy okazało się, że kobiety piją inaczej, że ich uzależnienie różni się na tyle od uzależnienia mężczyzn, że pojawiła się wręcz sugestia, iż są to dwie odmienne choroby. Tematu nie kontynuowano, jak dotąd kryteria uzależnienia od alkoholu są takie same dla mężczyzn i kobiet. Pewne jest jednak, że alkoholizm kobiet ma swoją specyfikę, co ma ogromne znaczenie między innymi w terapii. Tradycyjne sposoby leczenia alkoholizmu zostały jednak opracowane z myślą o mężczyznach, co może zniechęcić niektóre kobiety do leczenia.
Kobiety są bardziej podatne na somatyczne następstwa picia alkoholu. U kobiet uzależnionych od alkoholu częściej stwierdzano choroby somatyczne i zaburzenia psychiczne, takie jak: depresje, fobie oraz inne uzależnienia. W badaniach obrazowych (CT i MRI) stwierdzono większe niż u mężczyzn zaniki w obrębie struktur podkorowych oraz ciała modzelowatego. Częściej spotyka się u nich także zespół Wernickego-Korsakowa, otępienie alkoholowe, polineuropatię alkoholową. U kobiet opisywane jest �zjawisko teleskopowe�, które dotyczy przyspieszonego rozwoju następstw somatycznych wynikających z intensywnego picia alkoholu, takich jak patologia wątroby (ryzyko alkoholowego uszkodzenia wątroby u kobiet jest dwukrotnie wyższe niż u mężczyzn). Występowanie powikłań zdrowotnych i umieralność z powodu alkoholu wzrasta wśród kobiet szybciej niż częstość występowania wśród nich alkoholizmu. W USA w grupie kobiet w wieku 35-55 alkoholizm stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów i ustępuje w tej statystyce tylko wypadkom i chorobom nowotworowym.
Kobiecy model picia
Kobiecy model picia jest bardziej ukryty, co może wynikać z przypisanej kobiecie roli matki i strażniczki ogniska domowego. Zgodnie z przestarzałym, ale powszechnym stereotypem, alkoholiczka to osoba zepsuta moralnie i zaniedbująca swoje powinności społeczne. Kobiety dobrze ubrane, pracujące i odnoszące sukcesy wydają się być poza podejrzeniami. A problem alkoholizmu kobiet nie omija żadnej grupy społecznej czy zawodowej (aczkolwiek grupami szczególnego ryzyka są lesbijki, kobiety wchodzące w konflikt z prawem oraz kobiety bezdomne). Kobiety zaczynają nadużywać alkoholu w późniejszym wieku niż mężczyźni, czynniki dziedziczne odgrywają u nich znacznie mniejszą rolę niż u mężczyzn. O ile mężczyźni częściej piją alkohol w poszukiwaniu stymulacji, to kobiety sięgają po kieliszek z powodu obniżonego nastroju bądź stanów lękowych. W rodzinach alkoholiczek występuje więcej przypadków chorób afektywnych, samobójstw, zaburzeń osobowości i innych zaburzeń psychicznych. Innym czynnikiem, który może usposabiać do nadużywania alkoholu przez kobiety, jest seksualne wykorzystanie w dzieciństwie. Kobiety rzadziej uczestniczą w libacjach alkoholowych, ciągi alkoholowe trwają u nich krócej, rzadziej też piją przez cały dzień lub rano. Również rzadziej występują u nich palimpsesty (�urwanie filmu�) i majaczenie alkoholowe. Kobiety najczęściej piją w domu, w samotności, bardzo długo ukrywają swoje uzależnienie (mają szereg przemyślnych sposobów chowania alkoholu: polecam film - "Kiedy mężczyzna kocha kobietę"
. Rzadko tracą pracę z powodu picia alkoholu, a czasem tłumaczą, że alkohol staje się wręcz specyficznym środkiem dopingującym w pracy zawodowej. Odwrotnie niż w przypadku mężczyzn uzależnionych od alkoholu, częściej dochodzi u nich do rozwodów (prędzej mąż zostawi żonę alkoholiczkę, niż żona męża alkoholika). Z piciem alkoholu nierzadko współistnieją u nich stany depresyjne, zaburzenia lękowe, bulimia psychiczna oraz obniżona samoocena, uczucie wyobcowania lub samotności. Częściej zdarzają się próby samobójcze, częściej też do picia skłaniają je stresujące wydarzenia oraz częściej nadużywają leków psychotropowych. W tabelach 1-5 przedstawiono czynniki ryzyka nadużywania alkoholu przez kobiety.
Metabolizm alkoholu u kobiet
U kobiet, w porównaniu z mężczyznami, obserwuje się odmienny metabolizm alkoholu. Może to mieć wpływ na szybsze występowanie somatycznych szkód zdrowotnych. Po spożyciu takiej samej ilości alkoholu jego stężenie we krwi kobiety jest o około
40 proc. wyższe niż u mężczyzny. Zjawisko to spowodowane jest kilkoma przyczynami. Kobiety mają mniejszą zawartość wody w organizmie oraz wyższy stosunek tkanki tłuszczowej do beztłuszczowej masy ciała. U kobiet stwierdzono szybsze wchłanianie alkoholu wskutek niższej aktywności dehydrogenazy alkoholowej (enzymu rozkładającego alkohol) w soku żołądkowym. Wchłanianie alkoholu jest dodatkowo zwiększane przez estrogeny - dlatego kobieta upija się łatwiej w przedmiesiączkowej fazie cyklu. Na spowolnienie metabolizmu alkoholu wpływ ma także przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych - alkohol wówczas dłużej krąży we krwi. Kobiety, które wypijają 3 lub więcej standardowych drinków dziennie (standardowy drink to taki, który zawiera 10 g czystego etanolu - szklanka piwa, mały kieliszek wódki bądź lampka wina), doświadczają takich samych szkód zdrowotnych jak mężczyźni pijący trzykrotnie więcej. Dlatego, pomimo że bezwzględna liczba zgonów jest wyższa u alkoholików, ryzyko zgonu wśród kobiet uzależnionych od alkoholu jest wyższe.
Wpływ alkoholu na stan zdrowia i funkcjonowanie organizmu kobiety
Ciężkie formy alkoholowych uszkodzeń wątroby są znacznie częstsze u kobiet niż u mężczyzn, a dochodzi do nich po krótszym niż u mężczyzn okresie intensywnego picia. Przy tej samej dziennej dawce alkoholu, zapalenie trzustki wystąpi szybciej u kobiet niż u mężczyzn. Picie więcej niż jednego drinka dziennie podnosi ryzyko wystąpienia raka sutka (szczególnie picie przed 30 r. ż.), ponieważ alkohol powoduje wzrost stężenia estrogenów. Nie stwierdzono wpływu alkoholu na powstawanie u kobiet innych nowotworów. U dziewcząt w okresie przedpokwitaniowym alkohol powoduje zmniejszenie poziomu hormonu wzrostu i LH. A u kobiet w wieku rozrodczym - zaburzenia cyklu miesiączkowego (brak miesiączek, cykle bezowulacyjne), wzrost stężenia prolaktyny w surowicy krwi, upośledzenie płodności (utrudnienie zajścia w ciążę, samoistne poronienia), upośledzenie rozwoju płodu, a także wcześniejszą menopauzę.
Picie alkoholu a ciąża
Spożycie alkoholu u kobiet w ciąży zwykle się zmniejsza. Ciąża bywa też motywacją do podjęcia leczenia odwykowego. Częściej spożywają w ciąży alkohol kobiety niezamężne. Szkodliwy wpływ alkoholu na płód, to większe ryzyko poronienia, wyższa umieralność okołoporodowa, a także częstsze występowanie wad wrodzonych. Największe niebezpieczeństwo szkodliwego wpływu na płód występuje w pierwszym trymestrze ciąży. Alkoholowy zespół płodowy stanowi trzecią co do częstości wadę wrodzoną płodu. U dzieci z tą wadą stwierdza się niską wagę urodzeniową, nieprawidłową budowę twarzoczaszki, upośledzenie umysłowe oraz zaburzenia zachowania. Alkoholizm matki ma też wpływ na późniejszy rozwój psychiczny dziecka.
Leczenie alkoholizmu u kobiet
Coraz częstszy jest pogląd, że dla kobiet powinno się opracowywać specjalne programy leczenia uwzględniające specyfikę ich alkoholizmu. Takie programy są tworzone, również w Polsce. Jednak dostępność tych programów jest niewystarczająca, dlatego też alkoholiczki rzadziej się leczą. Na ten fakt ma również wpływ silnie zaznaczone u kobiet poczucie winy i wstydu, obawa przed stygmatyzacją oraz trudności w oderwaniu się od obowiązków rodzinnych. Mają słabsze wsparcie w rodzinie podczas leczenia � ich partnerów zazwyczaj trudno namówić do współpracy. Bywa wręcz tak, że rodzina i przyjaciele sprzeciwiają się podejmowaniu leczenia, bo na przykład: �kto się wówczas będzie zajmował domem?�. Motywem demobilizującym bywa również zazdrość, bo: �w czasie terapii kogoś pozna albo zakocha się w terapeucie?�
Kobiety częściej korzystają z innych usług medycznych, ponieważ częściej cierpią na różne zaburzenia somatyczne (gastryczne, ginekologiczne), zaburzenia lękowo-depresyjne, a także częściej nadużywają środków uspokajająco-nasennych lub przeciwbólowych. Dlatego ważne jest prowadzenie badań przesiewowych podczas wizyty lekarskiej i umiejętność wyłaniania osób z problemami alkoholowymi. Pytanie o spożycie alkoholu musi być rutynowym elementem wywiadu lekarskiego. Każdy lekarz (a zwłaszcza lekarz pierwszego kontaktu) powinien również umieć posługiwać się testami przesiewowymi, takimi jak AUDIT, MAST I CAGE. A gdy stwierdzi cechy uzależnienia od alkoholu, musi spróbować zmotywować pacjenta do leczenia i skierować do odpowiedniego ośrodka.
dr n. med. Dariusz Wasilewski
Równouprawnienie nie dotyczy alkoholizmu. Mężczyźni piją więcej niż kobiety. U mężczyzn obserwuje się wcześniejszy początek nadużywania alkoholu, większą ilość spożywanego alkoholu, więcej problemów wynikających z uzależnienia oraz powikłań somatycznych picia. Mężczyźni uzależnieni od alkoholu wcześniej niż kobiety umierają, a czas przeżycia od chwili pierwszej hospitalizacji był u nich zwykle krótszy niż u kobiet.
Kobiety próbują dorównać mężczyznom jednak i w tej dziedzinie. Odsetek kobiet uzależnionych od alkoholu wzrasta. Konsumpcja alkoholu wśród kobiet zaczęła się szczególnie zwiększać po II wojnie światowej. We wszystkich krajach, w których upowszechnia się tzw. zachodni styl życia, szybko narasta liczba kobiet uzależnionych, pijących w sposób szkodliwy. Zjawisko to dotyczy również Polski. Rośnie zwłaszcza spożycie alkoholu przez dziewczęta. Odsetek osób uzależnionych wśród obu płci jest wyraźnie zbliżony w przedziale wiekowym 18-24. Z wiekiem różnice stają się bardziej wyraźne. Może to sugerować, że wskaźniki uzależnienia rosną szybciej u kobiet niż u mężczyzn.
Do lat 70. kobiety były prawie wyłączone z badań nad alkoholem zarówno epidemiologicznych, klinicznych, jak i doświadczalnych. Nawet jeśli brały w nich udział, uwaga badaczy skoncentrowana była głównie na mężczyznach. Jednakowoż, w miarę zmiany tego stanu rzeczy okazało się, że kobiety piją inaczej, że ich uzależnienie różni się na tyle od uzależnienia mężczyzn, że pojawiła się wręcz sugestia, iż są to dwie odmienne choroby. Tematu nie kontynuowano, jak dotąd kryteria uzależnienia od alkoholu są takie same dla mężczyzn i kobiet. Pewne jest jednak, że alkoholizm kobiet ma swoją specyfikę, co ma ogromne znaczenie między innymi w terapii. Tradycyjne sposoby leczenia alkoholizmu zostały jednak opracowane z myślą o mężczyznach, co może zniechęcić niektóre kobiety do leczenia.
Kobiety są bardziej podatne na somatyczne następstwa picia alkoholu. U kobiet uzależnionych od alkoholu częściej stwierdzano choroby somatyczne i zaburzenia psychiczne, takie jak: depresje, fobie oraz inne uzależnienia. W badaniach obrazowych (CT i MRI) stwierdzono większe niż u mężczyzn zaniki w obrębie struktur podkorowych oraz ciała modzelowatego. Częściej spotyka się u nich także zespół Wernickego-Korsakowa, otępienie alkoholowe, polineuropatię alkoholową. U kobiet opisywane jest �zjawisko teleskopowe�, które dotyczy przyspieszonego rozwoju następstw somatycznych wynikających z intensywnego picia alkoholu, takich jak patologia wątroby (ryzyko alkoholowego uszkodzenia wątroby u kobiet jest dwukrotnie wyższe niż u mężczyzn). Występowanie powikłań zdrowotnych i umieralność z powodu alkoholu wzrasta wśród kobiet szybciej niż częstość występowania wśród nich alkoholizmu. W USA w grupie kobiet w wieku 35-55 alkoholizm stanowi trzecią co do częstości przyczynę zgonów i ustępuje w tej statystyce tylko wypadkom i chorobom nowotworowym.
Kobiecy model picia
Kobiecy model picia jest bardziej ukryty, co może wynikać z przypisanej kobiecie roli matki i strażniczki ogniska domowego. Zgodnie z przestarzałym, ale powszechnym stereotypem, alkoholiczka to osoba zepsuta moralnie i zaniedbująca swoje powinności społeczne. Kobiety dobrze ubrane, pracujące i odnoszące sukcesy wydają się być poza podejrzeniami. A problem alkoholizmu kobiet nie omija żadnej grupy społecznej czy zawodowej (aczkolwiek grupami szczególnego ryzyka są lesbijki, kobiety wchodzące w konflikt z prawem oraz kobiety bezdomne). Kobiety zaczynają nadużywać alkoholu w późniejszym wieku niż mężczyźni, czynniki dziedziczne odgrywają u nich znacznie mniejszą rolę niż u mężczyzn. O ile mężczyźni częściej piją alkohol w poszukiwaniu stymulacji, to kobiety sięgają po kieliszek z powodu obniżonego nastroju bądź stanów lękowych. W rodzinach alkoholiczek występuje więcej przypadków chorób afektywnych, samobójstw, zaburzeń osobowości i innych zaburzeń psychicznych. Innym czynnikiem, który może usposabiać do nadużywania alkoholu przez kobiety, jest seksualne wykorzystanie w dzieciństwie. Kobiety rzadziej uczestniczą w libacjach alkoholowych, ciągi alkoholowe trwają u nich krócej, rzadziej też piją przez cały dzień lub rano. Również rzadziej występują u nich palimpsesty (�urwanie filmu�) i majaczenie alkoholowe. Kobiety najczęściej piją w domu, w samotności, bardzo długo ukrywają swoje uzależnienie (mają szereg przemyślnych sposobów chowania alkoholu: polecam film - "Kiedy mężczyzna kocha kobietę"
. Rzadko tracą pracę z powodu picia alkoholu, a czasem tłumaczą, że alkohol staje się wręcz specyficznym środkiem dopingującym w pracy zawodowej. Odwrotnie niż w przypadku mężczyzn uzależnionych od alkoholu, częściej dochodzi u nich do rozwodów (prędzej mąż zostawi żonę alkoholiczkę, niż żona męża alkoholika). Z piciem alkoholu nierzadko współistnieją u nich stany depresyjne, zaburzenia lękowe, bulimia psychiczna oraz obniżona samoocena, uczucie wyobcowania lub samotności. Częściej zdarzają się próby samobójcze, częściej też do picia skłaniają je stresujące wydarzenia oraz częściej nadużywają leków psychotropowych. W tabelach 1-5 przedstawiono czynniki ryzyka nadużywania alkoholu przez kobiety.Metabolizm alkoholu u kobiet
U kobiet, w porównaniu z mężczyznami, obserwuje się odmienny metabolizm alkoholu. Może to mieć wpływ na szybsze występowanie somatycznych szkód zdrowotnych. Po spożyciu takiej samej ilości alkoholu jego stężenie we krwi kobiety jest o około
40 proc. wyższe niż u mężczyzny. Zjawisko to spowodowane jest kilkoma przyczynami. Kobiety mają mniejszą zawartość wody w organizmie oraz wyższy stosunek tkanki tłuszczowej do beztłuszczowej masy ciała. U kobiet stwierdzono szybsze wchłanianie alkoholu wskutek niższej aktywności dehydrogenazy alkoholowej (enzymu rozkładającego alkohol) w soku żołądkowym. Wchłanianie alkoholu jest dodatkowo zwiększane przez estrogeny - dlatego kobieta upija się łatwiej w przedmiesiączkowej fazie cyklu. Na spowolnienie metabolizmu alkoholu wpływ ma także przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych - alkohol wówczas dłużej krąży we krwi. Kobiety, które wypijają 3 lub więcej standardowych drinków dziennie (standardowy drink to taki, który zawiera 10 g czystego etanolu - szklanka piwa, mały kieliszek wódki bądź lampka wina), doświadczają takich samych szkód zdrowotnych jak mężczyźni pijący trzykrotnie więcej. Dlatego, pomimo że bezwzględna liczba zgonów jest wyższa u alkoholików, ryzyko zgonu wśród kobiet uzależnionych od alkoholu jest wyższe.
Wpływ alkoholu na stan zdrowia i funkcjonowanie organizmu kobiety
Ciężkie formy alkoholowych uszkodzeń wątroby są znacznie częstsze u kobiet niż u mężczyzn, a dochodzi do nich po krótszym niż u mężczyzn okresie intensywnego picia. Przy tej samej dziennej dawce alkoholu, zapalenie trzustki wystąpi szybciej u kobiet niż u mężczyzn. Picie więcej niż jednego drinka dziennie podnosi ryzyko wystąpienia raka sutka (szczególnie picie przed 30 r. ż.), ponieważ alkohol powoduje wzrost stężenia estrogenów. Nie stwierdzono wpływu alkoholu na powstawanie u kobiet innych nowotworów. U dziewcząt w okresie przedpokwitaniowym alkohol powoduje zmniejszenie poziomu hormonu wzrostu i LH. A u kobiet w wieku rozrodczym - zaburzenia cyklu miesiączkowego (brak miesiączek, cykle bezowulacyjne), wzrost stężenia prolaktyny w surowicy krwi, upośledzenie płodności (utrudnienie zajścia w ciążę, samoistne poronienia), upośledzenie rozwoju płodu, a także wcześniejszą menopauzę.
Picie alkoholu a ciąża
Spożycie alkoholu u kobiet w ciąży zwykle się zmniejsza. Ciąża bywa też motywacją do podjęcia leczenia odwykowego. Częściej spożywają w ciąży alkohol kobiety niezamężne. Szkodliwy wpływ alkoholu na płód, to większe ryzyko poronienia, wyższa umieralność okołoporodowa, a także częstsze występowanie wad wrodzonych. Największe niebezpieczeństwo szkodliwego wpływu na płód występuje w pierwszym trymestrze ciąży. Alkoholowy zespół płodowy stanowi trzecią co do częstości wadę wrodzoną płodu. U dzieci z tą wadą stwierdza się niską wagę urodzeniową, nieprawidłową budowę twarzoczaszki, upośledzenie umysłowe oraz zaburzenia zachowania. Alkoholizm matki ma też wpływ na późniejszy rozwój psychiczny dziecka.
Leczenie alkoholizmu u kobiet
Coraz częstszy jest pogląd, że dla kobiet powinno się opracowywać specjalne programy leczenia uwzględniające specyfikę ich alkoholizmu. Takie programy są tworzone, również w Polsce. Jednak dostępność tych programów jest niewystarczająca, dlatego też alkoholiczki rzadziej się leczą. Na ten fakt ma również wpływ silnie zaznaczone u kobiet poczucie winy i wstydu, obawa przed stygmatyzacją oraz trudności w oderwaniu się od obowiązków rodzinnych. Mają słabsze wsparcie w rodzinie podczas leczenia � ich partnerów zazwyczaj trudno namówić do współpracy. Bywa wręcz tak, że rodzina i przyjaciele sprzeciwiają się podejmowaniu leczenia, bo na przykład: �kto się wówczas będzie zajmował domem?�. Motywem demobilizującym bywa również zazdrość, bo: �w czasie terapii kogoś pozna albo zakocha się w terapeucie?�
Kobiety częściej korzystają z innych usług medycznych, ponieważ częściej cierpią na różne zaburzenia somatyczne (gastryczne, ginekologiczne), zaburzenia lękowo-depresyjne, a także częściej nadużywają środków uspokajająco-nasennych lub przeciwbólowych. Dlatego ważne jest prowadzenie badań przesiewowych podczas wizyty lekarskiej i umiejętność wyłaniania osób z problemami alkoholowymi. Pytanie o spożycie alkoholu musi być rutynowym elementem wywiadu lekarskiego. Każdy lekarz (a zwłaszcza lekarz pierwszego kontaktu) powinien również umieć posługiwać się testami przesiewowymi, takimi jak AUDIT, MAST I CAGE. A gdy stwierdzi cechy uzależnienia od alkoholu, musi spróbować zmotywować pacjenta do leczenia i skierować do odpowiedniego ośrodka.